5.      مذهب تشیع حاصل کوشش های امامان اهل بیت علیهم السلام دو به ویژه امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام است که از این طریق در پی به دست آوردن مقام روحانیت عمومی در جامعه بوده اند. از این رو مردم را به غلو در مقام فضائل خود رهبری کرده، با وضع احادیثی علیه خلفا و صحابه ی بزرگوار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شیعه گری را پدید آوردند.( شیعه  ص 20)

6.      برخی پیدایش شیعه را به لحاظ تاریخی پس از وفات پیامبر و تعیین خلیفه ی نخست در سقیفه دانسته اند. ( گلدزیهر، العقیده والشریعه فی الاسلام، ص 189). از نظر اینان اعتراض جماعتی از صحابه بر انتخاب ابوبکر و سخن آنان مبنی بر احقیّت امام علی علیه السلام نسبت به دیگران، شاهد چنین ادعایی است.

7.      شیعه در اواخر عهد عثمان و در جمل پدید آمده است. ( ابن ندیم، الفهرست ص 326)

8.      شیعه در صفین و پس از ماجرای حکمیت ظهور کرده است.( صبحی، نظریه الصحابه، ص 40)

9.       شیعه پس از حادثه کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام شکل گرفته است.(شیبی ، الصله بین التصوف والتشیع، ج 1، ص 23)

10. برخی پدید آمدن تشیع را نتیجه اعمال زور و سیاستهای برخی حکومت های شیعی همچون حکومت آل بویه و صفویان دانسته اند.( شیعه، ص 20)

پادشاهان صفوی عقائد صوفیانه و غلو آمیز را به هم آمیخته، در پوشش تشیع و به زور شمشیر و سرنیزه به ایرانیان تحمیل کردند و آن را همچون مذهبی اسلامی در ایران – که پیش از آن بر مذهب اهل سنت بود – رواج بخشیدند.

نقد و بررسی

1.      پیش فرض دیدگاه های یاد شده آن است که مذهب تشیع، از آنجا که پس از دوران حیات پیامبر خدا صلی الله علیه وآله وسلم پدید آمده، جریانی است که در اسلام از هویتی اصیل برخور دار نیست؛ یعنی این حرکت از بیخ وبن بر پایه مطالبات قومی و قبیله ای یا سیاسی، یا بر بنیاد انتقام جویی و کینه توزی یا ملیت پرستی استوار است. یا از اساس ملغمه ای از سنت های یهودی، مسیحی و احیانا مجوسی و ایرانی با رنگ و لعابی از آموزه های اسلامی استو از سوی کسانی چون ابن سبای یهودی و به انگیزه از هم گسیختن وحدت امت اسلامی تأسیس شده است.به دیگر سخن، اینان از نخستین نمایندگان کژآیینی یا انحراف و بدعت در برابر درست آیینی و صراط مستقیم در اسلام اند که اهل سنت و جماعت آن را نمایندگی می کنند.

2.      منطق تحقیق حکم میکند بری به دست آوردن درک وشناختی روشن و صائب از هر مکتب، مذهب و دینی در گام نخست باید با مراجعه به منابع مهم و دست اول خود آن دین و مذهب و نیز تماس مستقیم با آن و طریق همدلی، هم سخنی و همراهی با پیروان آن، به حقیقت آن نزدیک شد. در مرحله بعد به منابعی از جناح مخالف مراجعه کرد که از پیش داوری و جانبداری کمتری اشباع شده باشد و در مرحله سوم به منابع مخالف که در کمال تعصب به گزارشگری پرداخته اند نیز سود مند خواهد بودزیرا در لابلای این گونه منابع نیز مطالبی برای روشن تر شدن حقیقت وجود دارد.

3.      باید افزود که در واقع پرسش از زمان پیدایش شیعه طرحِ نادرست صورت مسئله است؛ زیرا پرسش یاد شده این پیش فرض را به همراه دارد که تاریخ تشیع همزاد تاریخ اسلام نیست. نزدیکتر به صواب آن است که مسئله این گونه طرح شود: تمایز تشیع و تسنن در کدام برهه از تاریخ صدر اسلام آشکار شد؟در این صورت اگر سوال از پیدایش تاریخی تشیع طرح گردد، به همان نحو، سخن از تاریخ ظهور اهل سنت قابل طرح خواهد بود. آنگاه پیش فرض مسئله آن نخواهد بود که تشیع یا تسنن همزاد اسلام نبوده، بعدها پدید آمده اند؛ بلکه هر دو، دو گونه فهم و تفسیر از متن مقدس اسلام بوده اند که از آغاز پیدایش اسلام تولد یافته و رفته رفته بسط و تحقق تاریخی یافته و سرانجام تمایز کامل یافته اند.

4.      یک جریان عقیدتی به نحو دفعی و ناگهانی و بدون زمینه های پیشین پدید نمی آید. بنابر گزارش برخی از منابع قدیمی تر و مهم تاریخی عده ای از اصحاب نسبت به انتخاب ابوبکر مخالفت و اعتراض کردند که در واقع اعتراض به حذفِ امام علی علیه السلام از مقام خلافت بود. این امر به وضوح حاکی از آن است که جمعی از اصحاب مم پیامبراز حامیان امام علی علیه السلام برای منصب خلافت بوده و او را از دیگران برای این مقام شایسته تر می دانسته اند.به نظر می رسد باورهای خاص اینان نسبت به امام علی علیه السلام یا پیوند های درونی و معنویشان با او، سبب موضع اعتراض آمیز آنان نسبت به ماجرای سقیفه بود. اما نکته اصلی در اینجا است که حصول اینن باورهای خاص و پیوندهای روحی و معنوی امری نیست که به صورت ناگهانی پدید آمده باشد؛ بلکه در فرایندی تدریجی و با وجود زمینه های پیشین معقول می نماید.

5.      شواهد و قرائن تاریخی مهمی وجود دارد که نشان می دهد در زمان حیات پیامبر اسلام، صلی الله علیه وآله جمعی از اصحاب دلبستگی روحی و معنوی خاصی به امام علی علیه السلام پیدا کرده ، رفته رفته به عنوان دوستداران آن حضرت معروف شدند.

واژه شیعه در همان دوران و در ارتباط با همین معنا بر آن جمع اطلاق گردید.بنا به گزارش ابو حاتم رازی، شیعه، عنوان کسانی بوده است که در دوران حیات پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله جمع دوستانه ای را بر محور امام علی علیه السلام شکل دادند.سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود و عمار یاسر در میان این جمع بودند.

شواهد حاکی است که همین جمع منشأ و هسته اولیه تشیع بوده اند که بعدها، پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در دوران امام علی علیه السلام و شهادت امام حسین علیه السلام و نهضت توابین از هویت کاملا ممتازی برخوردار گردید.

نکته مهم این است که پدید آمدن گرایش علوی این جماعت در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله بوده و به تأیید ایشان نیز رسیده است.

نتیجه آنکه تمام فرضیه های ده گانه ای که در باب « پیدایش تشیع » مطرح شده است بی اساس و دور از واقعیت است و اگر طرح چنین فرضیاتی ناشی از عناد و تعصب نباشد، به نا آگاهی یا اطلاعات اندک از تاریخ اسلام و به ویژه حوادث و جزئیات دوران رسالت، دوران خلفا و سده های نخستین باز می گردد.

تحقیق در تاریخ نشان می دهد که نه فرضیه ابن سبا، نه حس انتقام جویی ایرانیان، نه موضوع مصاهرت، نه مسائل قومی قبیله ای و نه هیچ کدام از دیدگاه ها ی دیگر حظّی از واقعیت ندارند.

برگرفته از کتاب آشنایی با فرق تشیع نوشته مهدی فرمانیا با اندکی اختصار در نقل