کعبه به وسیله مسجد الحرام احاطه شده است.

مسجد الحرام نیز محدود به حد حرم شده است.

کعبه، مسجد الحرام و محدوده حرم خود نیز محدود به حدود مواقیت شده است.

هر یک از این اماکن برای خود احکامی دارند که در فقه و مناسک به تفصیل از آن سخن گفته شده است.

اما سوال این است که محدوده حرم از کجا و کی به عنوان حد حرم یا محدوده حرم تعیین شده است؟

برخی علت را در اشارت این روایت نبوی می دانند:

عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله :أنزَلَ جَبرَئيلُ آدَمَ مِنَ الصَّفا ، وأنزَلَ حَوّاءَ مِنَ المَروَةِ ، وجَمَعَ بَينَهُما فِي الخَيمَةِ . وكانَ عَمودُ الخَيمَةِ قَضيبَ ياقوتٍ أحمَرَ ، فَأَضاءَ نورُهُ وضَوؤُهُ جِبالَ مَكَّةَ وما حَولَها ، وكُلَّمَا امتَدَّ ضَوءُ العَمودِ فَجَعَلَهُ اللّه ُ حَرَمًا فَهُوَ مَواضِعُ الحَرَمِ اليَومَ كُلُّ ناحِيَةٍ مِن حَيثُ بَلَغَ ضَوءُ العَمودِ ، فَجَعَلَهُ اللّه ُ حَرَمًا لِحُرمَةِ الخَيمَةِ والعَمودِ ؛ لِأَنَّهُنَّ مِنَ الجَنَّةِ .( تفسير العيّاشي : ج ۱ ص ۳۶ ح ۲۱ عن عطاء عن الإمام الباقر عن آبائه عليهم السلام ، بحارالأنوار : ج ۱۱ ص ۱۸۳ ح ۳۶ )

از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله و سلم نقل شده که فرمودند:جبرئيل، آدم را از صفا ، و حوّا را از مَروه فرود آورد و آن دو را در خيمه اى جمع كرد. ستون خيمه از ياقوت سرخ بود كه روشنايى و فروغ آن، كوه هاى مكّه و اطراف آن را روشن ساخت و تا هر جا كه نور آن ستونْ گسترش يافت، خداوندْ آن جا را حرم قرار داد. پس امروز، محدوده حرم، جاهايى است كه فروغ آن ستون به آنها رسيده است. خداوند به احترام آن خيمه و ستون، آن را حرم قرار داده است ؛ چرا كه آنها از بهشت اند.

همچنین علت این که چرا محدوده حرم در تمام جهات یکسان نیست در پاسخ سوال راوی از امام رضا علیه السلام چنین آمده است:

«سئل ابوالحسن الرضا عن الحرم، كيف صار بعضها أقرب من بعض و بعضها أبعد من بعض؟ قال: «إن الله عزّوجل لمّا اهبط آدم من الجنة اهبط على أبي قبيس، فشكا إلى ربّه عزّوجل الوحشة... فأهبط الله عزّوجل إليه ياقوتة حمراء فوضعها في موضع البيت فكان يطوف بها آدم و كان ضوءها يبلغ موضع الأعلام فجعله الله حرماً»  كافى، ج4، ص195).

از امام رضا(عليه السلام) پرسيدند: چرا برخى از نقاط حرم نسبت به كعبه دورتر و برخى نزديكتر است؟ حضرت فرمود: «آنگاه كه خداوند آدم را از بهشت راند، او را بر كوه ابوقُبَيس فرود آورد. آدم از وحشت تنهايى به خدا شكايت كرد، آنگاه خداوند ياقوت قرمزى را نازل كرد و آن را در محل كعبه نهاد و آدم گرد آن طواف كرد. نور ياقوت منطقه مشخصى را روشن كرد و خداوند آن محدوده را حرم قرار داد.

از دیر باز تا کنون محدوده حرم را با علائم و شاخص هایی تعیین کرده اند. سیر گذاشتن و تجدید علائم را چنین بیان کرده اند:

1. حضرت ابراهیم اولین کسی بود که با راهنمایی جبرئیل علائم حرم را نصب کرد.

پس از آن توسط متولیان و خدمت گزاران حرم تجدید و بازیابی شد که به ترتیب عبارتند از:

2. حضرت اسماعیل

3. عدنان بن ادد

4. قصی بن کلاب

5. قریش بعد از بعثت و پیش از هجرت

6. پیامبر اکرم صلی الله علیه واله روز فتح مکه در سال 8 هجری

7. عمر بن خطاب در سال 17 هجری برابر با 662 میلادی

8. عثمان بن عفان در سال 26 هجری برابر با 671 میلادی

9. معاویه بن ابی سفیان قبل از سال 48 هجری مطابق با 668 میلادی

10. عبد الملک بن مروان د رسال 75 هحری برابر با 694 میلادی

11. مهدی خلیفه عباسی بین سال های 158 تا 169 هجری برابر با 774 تا 785 میلادی

این علائم همچنان در جای تعیین شده اولی بدو کم و کاستی بر پا بود و در هر دوره حاکیتی به تناسب نسبت به تجدید و نوسازی علائم اقدام می شد تا اینکه در دوران سعودی نیز بخصوص نسبت به مطالعه دقیق علائم حرم مطالعات میدانی زیادی انجام شد و به غیر از تصاویر هوایی با استفاده از هواپیما و هلی کوپتر و گرفتن تصاویر دقیق این کار به انجام رسید.

آمار علائمی که اکنون گرداگرد منطقه حرم قرار دارد و بوسیله آنها محدوده حرم تعیین شده است را 934 عدد ذکر کرده اند. از این تعداد 110 علم در شرق محدوده، 574 عَُلَم در شمال، 98 عَلَم در غرب و 152 علم نیز در سمت جنوب نصب شده است.

در دوره حاکمیت سعودی ها بر حرم 26 علم به علم های قبلی افزوده شد که 16 عدد آن در دوره ملک فهد نصب گردید.

در ادامه بحث در شماره آینده به برخی احکام حرم اشاره می شود و تصاویری از علائم حرم نمایش داده می شود.